De expert aan het woord: de luchtverkeersleider
Maak jij je tijdens een landing op Schiphol wel eens zorgen om de begeleiding die vanuit de verkeerstoren aan de piloot wordt gegeven? Met beeld, geluid, licht, afkortingen en jargon kunnen omgaan als er levens op het spel staan, is niet voor iedereen weggelegd.
Het hoofd koel houden in een zee van prikkels – dat is in het kort de taak van een luchtverkeersleider. Waar jij al last hebt van de meldingen van social media, krijgt een professional in dit vakgebied een veel grotere hoeveelheid informatie te verstouwen. Hoe pakken ze dat aan? En zijn ze ervoor geboren?
In deze blog
Wat deze expert je wil vertellen, in een notendop
- Luchtverkeersleiders zijn verschillend qua functie, leeftijd en persoonlijkheid, maar hebben één ding gemeen: het zijn snelle denkers, die weinig tijd nodig hebben om besluiten te nemen. Tijdens de intensieve opleiding vergaren ze veel kennis, die de basis biedt voor hun besluiten.
- Bovendien moeten ze makkelijk omgaan met grote hoeveelheden informatie die snel kan veranderen. Vervolgens moeten ze daar betekenis aan geven. De aanleg daarvoor moet je van nature hebben, wil je dit werk goed kunnen doen.
- Hun werkschema is helemaal ingericht op het gegeven dat ze hun reflecterende brein heftig moeten belasten tijdens hun werkzaamheden.
Wat je hiervan kunt leren
Wie beroepsmatig te maken heeft met veel dynamische informatie, kan leren daarmee om te gaan maar heeft het meeste aan een – eventuele – natuurlijke aanleg om snel verbanden te leggen en knopen door te hakken.
De werking van het brein staat centraal in het omgaan met grote hoeveelheden informatie. Hoe makkelijk je dat afgaat, is persoons- en leeftijdsgebonden.
Zoals een piloot zorgt dat een vliegtuig veilig in de lucht blijft, zo zorgt een luchtverkeersleider dat het een veilige route kan vliegen. Tijdens een dienst krijgt een luchtverkeersleider een karrenvracht aan informatie te verstouwen: windrichting, weer, beschikbaarheid van banen, baanverlichting, systeemmeldingen, vragen van piloten, input van collega’s… Hoe zorg je dat je overzicht houdt en wat doet zo’n grote hoeveelheid informatie met je brein? Waarnemen als een professional blijkt bijzondere uitdagingen te hebben.
Frank Klap is bij Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) al een jaar of twintig nauw betrokken bij de opleiding en ontwikkeling van luchtverkeersleiders. Zijn achtergrond in en interesse voor dit vak heeft hem gestimuleerd verder te kijken naar de menselijke factor: het menselijk gedrag in complexe systemen. En dat luchtverkeersleiders werken in complexe systemen is helder – ze zien en horen ontzettend veel, waarna ze met die informatie in hoog tempo besluiten moeten nemen die verstrekkende gevolgen kunnen hebben.
“Er zijn drie soorten verkeersleiding in Nederland”, legt Frank uit. “De verkeersleiders in de toren zijn de zichtbaarste. Zij zijn verantwoordelijk voor alles dat in de lucht vliegt en op de grond rijdt, op en rond de luchthaven, in een straal van ongeveer 15 kilometer. In de straal daarbuiten hebben we de naderingsverkeersleiding. Die verkeersleiders kijken verder en gaan over het werkgebied tot ongeveer 50 kilometer rondom Schiphol; zij letten dus op al het verkeer dat van en naar de luchthaven wil. Nog verder weg heb je Area Control; zij zijn de algemene luchtverkeersleiding die vliegverkeer begeleidt tussen de landsgrenzen en de naderingsverkeersleiding.”
Alle zintuigen
In de toren op Schiphol zit een team van tien tot twaalf personen met een strakke taakverdeling. Samen zorgen ze dat het verkeer veilig aankomt en vertrekt. Het werken in de toren is erg intensief, weet Frank. “Zit je daar, dan krijg je alles binnen via alle zintuigen. Het is vooral heel veel visuele waarneming. Naar buiten kijken doe je veel en vaak, maar je bent ook veel bezig om alle schermen en panelen af te lezen: klopt het allemaal nog?”
In een druk uur zijn er maar liefst 120 vliegtuigen per uur die landen op en vertrekken van Schiphol. Voordat een luchtverkeersleider die vliegtuigen kan begeleiden, wordt er van alles gedeeld met elkaar. Frank somt op: “Er is informatie over de infrastructuur en de beschikbaarheid ervan. Hij kijkt naar de systemen om zich heen: welke banen zijn vrij, welke zijn in gebruik? Is de verlichting op orde? Dan is er van alles bekend over het weer. Wat voor weer het is, wat de wind doet, hoe de wolkenbasis is. Dergelijke informatie wordt onder andere door de supervisor in de gaten gehouden voor het hele team, en op basis daarvan kan er bijvoorbeeld een andere baancombinatie worden gekozen.”
Wat er gebeurt met het binnenkomende en vertrekkende vliegverkeer is erg dynamisch en verandert voortdurend. “Informatie in het moment”, omschrijft Frank dit. “In het systeem zien ze de gegevens van elk vliegtuig. Welk type is het, waarheen gaat het, welke route moet de piloot kiezen om veilig te kunnen landen, welke vertrekroute gaat het vliegtuig volgen? Dat zijn niet de enige variabelen; er zijn ook nog ondersteunende systemen die laten zien wat de status van noodzakelijke apparatuur is, zoals landingssystemen, communicatiemiddelen, radarbronnen, et cetera.”
Voortdurend in gesprek
Afgezien van dingen die ze zien, is er ook ontzettend veel te horen. “Als jij bezig bent een systeem uit te lezen, kan er zo maar een piloot tegen je gaan praten”, vertelt Frank. “Daar moet je dan weer op reageren. Je bent voortdurend in gesprek met vliegers, maar ook met elkaar. Er kan iets veranderen of de supervisor geeft een waarschuwing over iets waarop je moet letten. Los van de normale sociale omgang met je collega’s, komen er grote hoeveelheden informatie bij je binnen.”
‘Waarnemen is belangrijk, maar niet genoeg, legt Frank uit. “Luchtverkeersleiders beginnen hun training met het zien. Want als je afgeleid bent, mis je iets en dat kun je je niet veroorloven. De grootste truc van een luchtverkeersleider is om de juiste dingen waar te nemen en vervolgens vanuit die waarneming daar betekenis aan geven. Op basis van het mentale beeld in 3D dat ze hebben opgebouwd, moeten ze de juiste beslissingen nemen en hun functie uitvoeren.”
Bij het nemen van die beslissingen gebruiken ze ook de kennis die ze in hun opleiding hebben vergaard. Een deel van die kennis is vast, maar kennis wijzigt ook. “Denk aan regelgeving en procedures”, noemt Frank. “Maar ook vliegtuigtypes kunnen wijzigen, de lay-out van de luchthaven, het logo van een vliegtuigmaatschappij, opstapplaatsen, de lengte van een startbaan… Dat kun je natuurlijk opzoeken, maar je moet een stevige basis hebben voor het geven van de juiste betekenis aan de dingen die je ziet. Een groot deel van die basis krijgen ze tijdens hun opleiding. Verder zijn er jaarlijkse programma’s waarin ze bijscholing en herscholing krijgen.”
Stevige selectie
Met die hoeveelheden informatie omgaan, is niet voor iedereen weggelegd. “Er is een stevige selectie”, vertelt Frank. “Uit tweeduizend sollicitanten blijven er na allerlei testen en gesprekken ongeveer dertig over. De cognitieve vaardigheden die je nodig hebt als luchtverkeersleider moet je in aanleg aanwezig hebben. Eigenschappen als zelfvertrouwen en assertiviteit kun je ontwikkelen, maar de snelheid waarmee je brein informatie verwerkt is een neurologisch iets, dat in je jeugdjaren is aangelegd. Daarin moet je een minimaal niveau hebben.”
De druk die je als luchtverkeersleider ervaart, is ook een aandachtspunt. “We zoeken iemand die ‘stressbehendig’ is. Niet bestendig, maar behendig: iemand die goed functioneert binnen de werkbare normen van stress die dit werk met zich meebrengt.”
De kandidaten die overblijven zijn geen eenheidsworst; het zijn allerlei verschillende persoonlijkheden tussen 18 en 30 jaar. Ongeveer 30 procent is vrouw. “Wat alle kandidaten gemeen hebben, is dat het snelle denkers zijn”, weet Frank. “Ze hebben niet veel tijd nodig om besluiten te nemen: zien is oplossen. Dat kunnen vrouwen net zo goed als mannen; onze Duitse collega’s vinden zelfs dat vrouwen hierin beter zijn en werven dus nog actiever onder meisjes om deze opleiding te gaan doen. Ook in Nederland willen we dat graag, want het is een vak voor iedereen.”
Bootcamp
Gaan ze eenmaal de opleiding volgen, dan kost de grote hoeveelheid theorie flinke energie. “Je moet echt kunnen focussen om die kennis binnen te krijgen en die technische vaardigheid te ontwikkelen. Naast de ‘harde’ kennis en kunde werken we ook aan de andere kant: hun persoonlijkheid en instelling. In het programma zit bijvoorbeeld ook een bootcampweek, waarin we de hei op gaan. We praten over basisbegrippen en wat dat met je doet op persoonlijk vlak”, legt hij uit. “Wat is veiligheid eigenlijk? Hoe draag je bij aan teamwork? Hoe reduceer je stress bij elkaar? Wat moet je als verkeersleider doen om het beste uit jezelf te halen in je vak? Allemaal fundamentele vragen waarmee we hen leren doelen te stellen, en hun zelfvertrouwen, zelfregulatie en zelfinzicht vergroten.”
Heeft een luchtverkeersleider zich de theorie voor een deel eigen gemaakt, dan volgt de kennismaking met de praktijk. “Dat gaat in kleine stapjes”, zegt Frank. “Ze beginnen met simpele oefeningen in een simulator. Ze ervaren hoe waarneming werkt. Hebben ze die basisvaardigheden genoeg ontwikkeld, dan bouw je die uit tot een niveau dat voldoende is om naar een operationele omgeving te gaan. Eerst is er nog een tussenstap; de advanced simulator die echt lijkt op de werkelijke praktijk. Daar leren ze nog meer theorie en gaan ze vooral stevig oefenen met het afhandelen van vliegverkeer. Ze beginnen met vertrekkend verkeer, daarna met aankomend verkeer en dan een combinatie daarvan. Vervolgens worden speciale procedures getraind en leren ze met een nood- en crisissituatie om te gaan.”
Reflexbrein
Pas daarna gaat een luchtverkeersleider stage lopen in de verkeerstoren of achter het radarscherm, om daar het laatste deel van de opleiding te leren. Hoe lang dit totale traject duurt, hangt af van de complexiteit van de functie die vervuld wordt. Frank: “Een ground controller worden duurt ongeveer een jaar, maar de opleiding voor de zwaarste functie, de combifunctie toren- en approachverkeersleider, kan zomaar 4,5 jaar duren. Een startende solo verkeersleider is meestal ongeveer 25 jaar.”
Het vak staat bovendien niet stil. “Er zijn steeds nieuwe technieken en procedures, dus je zult een leven lang moeten bijleren. Bovendien neemt het aantal vliegbewegingen jaarlijks toe. Als je ouder wordt, lukt dat niet meer vanzelf. Je hebt dan meer tijd nodig om informatie te verwerken en nieuwe routines te ontwikkelen. Daarom is de leeftijdsgrens hier 55 jaar; na die leeftijd lukt het de meeste mensen niet meer om informatie in deze hoeveelheden op tijd te verwerken en te gebruiken.
Frank heeft zich in de loop der jaren verdiept in iets dat bij luchtverkeersleiders heel relevant is – de werking van het menselijk brein. “Je kunt dit werk alleen doen als je goed kunt werken vanuit je reflexbrein: het deel van je brein dat supersnel is en automatisch reageert op prikkels van buitenaf”, stelt hij. “Zo maak je optimaal gebruik van routine en patronen, waardoor je ruimte overhoudt voor informatieverwerking en het nemen van beslissingen. Dat doe je in je reflecterende brein. Dat is het deel van je brein dat verantwoordelijk is voor bewuste reflectie en het oplossen van problemen. Je wordt immers gedwongen om een heleboel dingen tegelijk te doen: jij voert net iets in, terwijl een vlieger een vraag stelt.”
Vandaar dat de diensten die ze draaien ook maximaal 2 uur en 20 minuten duren, aangezien je gedurende die tijd constant dat reflecterende brein aan het belasten bent. Frank: “Is de dienst klaar, dan gaan ze naar een speciale pauzeruimte om andere delen van hun brein te benutten, door bijvoorbeeld te pingpongen, biljarten of op een massagestoel te relaxen. De smartphone willen we liever niet zien, want dan blijf je je reflecterende brein belasten.”
Dit is één van de acht interviews uit e-book ‘De experts aan het woord’, dat hoort bij mijn boek Infodetox: Filter de wereld voor meer overzicht. De overige zeven interviews staan ook in deze categorie blogstukken. Meer over mijn boeken en waar je ze bestelt vind je op deze pagina.
Zou een inspiratiesessie over hoe je slimmer kunt omgaan met informatie iets zijn voor jouw team, afdeling, netwerkbijeenkomst of intervisiegroep? Dat kan online en is er al in een versie van 60 minuten; de ideale lunchworkshop of bijdrage aan een online bijeenkomst.
Neem gerust contact met me op, om de mogelijkheden te bespreken.
Geef een reactie